| FİYAT ENDEKSLERİ |
|
|
|
|
FİYAT ENDEKSLERİ
Sık sık tartışılan konulardan birisi de hiç kuşkusuz bu yıl fiyatlar ne kadar artmıştır? sorusuna verilen cevaplardır. Bir ekonomide bireyler sayısız mal ve hizmet tüketirler. Belli bir dönemde fiyat değişmeleri konusunda sorulacak soruya 3000 tane ayrı mal fiyatı verip ayrı ayrı fiyat değişmelerinden söz etmenin hiçbir anlamı yoktur. Bu nedenle konuya toplu ve özet bir cevap bulmak gerekir. Bunun İçin de fiyat seviyesindeki değişmeleri, temel (baz) olarak alınan belirli bir döneme (genellikle yıla) göre fiyatların ne oranda artıp azaldığını, temel yıla ait değer 100 olarak kabul edilmek suretiyle, düzenlenen endeksi er yardımıyla bulabiliriz. Genel olarak temel (baz) yıl seçiminde fiyat artışlarının normal olarak seyrettiği bir yıl seçilir. /. Genel Olarak Kul/anılan Fiyat Endeksleri A- Tüketici Fiyat Endeksi (Geçinme Endeksleri): Tüketici fiyat endeksi tüketiciler tarafından satın alınan ortak nitelikteki mal fi-yatlürım kapsar. Tüketici fiyat endekslerinde-ki değişmeler normal bir kimsenin geçim düzeyindeki değişmelerin ölçülmesi anlamına gelir. Bir diğer deyişle, geçinme endeksleri hayat pahalılığı endeksidir. Bu endeksteki değişmeler belli bir hayat standardını muhafaza etmek için harcanması gereken para miktarındaki farklılığı gösterir. Gerçi belirli bir hayat standardını sürdürebilmek, çeşitli mal ve hizmetlerin belirli miktarlarda tüketimine bağlıdır. Bunların miktarı sabit kalıp fiyatları değiştiği takdirde, aynı hayat standardını sürdürmek için gerekli para miktarı da değişiyor demektir. O halde tüketici fiyat endeksinin oluşturulmasında asıl amaç, fiyat değişmelerini bu açıdan aksettirmektir. Tüketici fiyat endekslerinin hazırlanmasında en önemli sorunlardan birisi, her malın ağırlığının aynı olmamasıdır. Bu durum endekslerin hazırlanmasında tartı kullanılmasını zorunlu kılmaktadır. Ancak hangi mala ne kadar tartı uygulanacağı hayli karmaşık bir iştir. Bununla birlikte normal bir ailede, peynirle elbise askısının tüketimdeki ağırlığının da aynı olduğunu kabul etmek mümkün değildir. Öte yandan tüketici fiyat endeksleri hem sosyal ve ekonomik gruplar, hem de coğrafi bölgeler açısından değerlendirilebilir. Tüketici endekslerinde malların ağırlikların-dırıtmasında tüketim yöntemi ve aile bütçesi yöntemi ve tip aile bütçeleri olmak üzere üç yöntemden yararlanılabilir. Genel tüketim yöntemi belli bir dönem İçinde ülkede tüketilen tüm mal ve hizmetlerin saptanmasını gerektirir. Bunun İçin yıllık genel tüketim ve ithalat toplamından yıllık ihracat değeriyle stok miktarlanndaki artış ya da azalış farkı çıkarılır ve toplam tüketimdeki fark böylece saptanır. Kuşkusuz bunun için bir ülkede çok güvenilir istatistiklerin varlığı gerekir. Ülkemizde böyle bir istatistik veri yoktur. Aile bütçesi yönteminde ise ailelerin yaptıkları harcamalar gözlenerek bir yıldan diğerine çeşitli mal ve hizmet kalemlerinde yapılan masrafların farklılığı araştırılır. Bazen bu işlemler teorik olarak yapılır. Bu durumda teorik bütçe yöntemi uygulanır. Bir diğer yöntem de tip aile bütçeleridir. Burada ailelerin içinde bulundukları sosyal durumlarına göre çeşitli masraflar ağırlıklı olarak gözönüne alınır. B- Üreıicİ Fiyat Endeksi (Toptan Eşya Fiyat Endeksi): Toptancılar tarafından alınan ve satılan ortak nitelikteki farklı mal gruplarının fiyatlarındaki değişmeyi Ölçer. Tüketici fiyat endekslerinin perakende fiyatlara göre düzenlendiğini biliyoruz. Bu fiyatlar, yerel açıdan farklılıklar gösterdiği, hatta aynı şehirde semtten semte değiştiği gibi, malların toptan fiyatından başka, taşıma giderleri, kira, aracıların kârı ve benzer elemanları da kapsamaktadır. Bu nedenle geçim masraflarının yıldan yıla g endeksinde yer alan sembollerin ne anlama geldiğini görelim. Endekslerde (p) fiyatları (q) da miktarları gösterir. Ayrıca;' Po: esas devredeki fiyatı Pi: herhangi bir yılın fiyatını qo: esas devredeki miktarı qi: herhangi bir yılın miktarını gösterir. Buna göre, Pİ, P2, P3 birinci, ikinci, üçüncü yıla (ya da aya) ah fiyatları ql, q2, q3 de birinci, ikinci, üçüncü yıla (ya da aya) ait miktarları ifade eder. Endekslerde değişik devrelere ait fiyat ve miktar hep sabit tutulan bir yılın değerine bölünür. Bu yılın değerine esas devre ya da temel devre (yıl) denir. 1- Tartısız Fiyat Endeksleri: Tartısız fiyat endekslerinin iki tipi söz konusudur. A. Cari Fiyatların Toplamı: Cari fiyatların toplamı adı verilen endeks içerdiği (N) malın (i) ilindeki fiyatları toplamının esas kabul edilen (Ö) yılındaki fiyatlar toplamına oranıdır. Endeksi yüzdü olarak (i) ile erdiğimizde IPo bulunur. Formülde 6(sigma) loplama İbarelidir. Formülde endekse giren malların sıra numarasını belirlemek için (j) indisi dahil edilerek Pl yerine I'ij yazılabilir. Ancak karmaşıklığa neden ulnıaması için j indisi ihmal edilmekledir. Carî rakamların toplanmasıyla oluşturulan endeks fazla güvenilir değildir. Elde edilen rakamlar mallarla ilgili olarak kilo, metre, Hm vb. birimlerin kullanılmasına göre değişir. Dirim farklılığı giderildiğinde de bu kez endeks, fiyatları yüksek olun malların tesiri altında kalacaktır. B. Fiyat Oranlarının Ortalaması (Nispi Fiyatlar Ortalaması): Bileşik endekslerin ortalaması alınırken, hesaplama kolj) lığı nedeniyle, aritmetik ortalama tercih edilmektedir. Fiyat oranlarının ortalaması endeksi, N malın "i" yılındaki fiyatının "o" yılındaki fiyatına oranının ortalamasıdır. O halde formül; Ii=Xv/ELxlOO\dür. Nispi fiyatlar ortalan ,<sı endeksi, ölçü birimlerinin ve malların fiyatlarındaki pahalılık farkının yarattığı olumsuzluğu gidermektedir. 2- Tartılı Fiyat Endeksleri: Fiyat endekslerine giren mal ve hizmetlerin hepsinin aynı öneme sahip olmaları düşünülemez, örneğin hayat pahalılığı endeksi oluşturulurken endekse giren maddeler arasında peyııir, kömür ve ananas bulunsun. Bu kalemlcrdeki fiyat değişmelerinin aynı önemi haiz olduğunu söylemek mümkün değildir. Peynirin fiyatındaki iniş çıkıdır hiçbir şekilde ananasın fiyatındaki değişmelerle aynı ağırlıkta olamaz. Bundan da anlaşılacağı üzere endekse giren mal ve hizmetlerin önem derecelerini belirten belirli lanı ve katsayıların kullanılması gerekir. Tartı ile ortaya çıkan en Önemli sorun tamların sabit mi, yoksa yıldan yıla değişken mi ola- cağıdır. Buna göre de endeksler sabit tartılı ya da yıldan yıla değişken tartılı olarak hazırlanabilir. Endekslerde tartıyı T harfiyle gösterdiğimizde tartılı endeks şöyle İfade olunabilir. -fi I = £ Po T x 100 ZT Burada I = i" dır. i=ı Endekslerde tartıların ne şekilde hesaplanacağı sofunu Önemlidir. Tartılar, endeksin mahiyetine göre çok çeşitli değerler alabilir. A.Sabit Tartılı Endeksler: Fiyat endekslerinde tartı olarak mübadele edilen malların değeri alındığında, değer; fiyatlarla miktarların çarpımı sonucu elde edilir. Yani T = P q*dür. Esas devre için bu tartı To - Po.qo şeklinde gösterilir. Yukarıdaki formülde, Tu'm yerine Poıjo değerini yazdığımızda Po = EPiao x!00 I To*:Püq0 I Poqo elde edilir. Filde edilen yukarıdaki formül tartılı endekslerde en çok kullanılan ve adına 1 aspeyres denen formüldür. Bu formülün en önemli özelliği tartıların yalnızca temci yılda hesaplanmam ve daha sonraki yıllar için sabit kalmasıdır. Kuşkusuz Kaspeyres formülünün sabit tartılı olmasının bazı eksiklikleri vardır. Formülün en önemli eksikliği, her yıl aynı miktar mal ve hizmet satın alındığı varsayımına göre düzenlenmiş olmasıdır. Oysa bir ekonomide bir yandan malların kendi fiyatlarındaki değişmeler sonucu talep miktarında değişmeler olabilir, öte yandan zevklerde ve malların fiyatlarındaki değişmelere, gelir dağılımına, nüfus artışla-rina bağlı olarak talepte kaymalar olabilir. Ayrıca her yıl piyasaya yeni yeni mallar da arzedi-lebilir. Laspeyres formülü bu gibi durumları kavramamaktadır. Ayrıca satışlarında gerileme olan mallara temel yıldaki tartıların verilmcsibu malların gereğinden büyük, ucuzlamaları sonucu satışları artan mallara da gereğinden küçük tartılar verilmiş olmaktadır. Sonuç olarak endeks fiyal artışlarını abartılı vermek gibi birdurum yaratmakladır. B. Değişken Tartılı Endeksler: Tartıların her yıl, ay da her hesaplama döneminde yeniden hesaplanması durumunda sayı olarak kullanılmak istenirse Laspcyrcs ve Paashc formülleri birleştirilerek Edqcworth Endeks formülü elde edilir. X100 Z Po ( qo + Pi) IqiPo alarak ifade olunan bir endeks elde edilir. Bu endekse Paashc endeksi denilmektedir. Paashc formülünde tartılar cari devreye göre değişir. Şöyle ki fiyat ortalamalarında İ yılının değeri (pi xi) ile ağırlıklandırılır ve aritmetik ortalamaları, D. Fİsher'in İdeal Endeksi: Fishcr denklemi ve miktar teorisini geliştiren ABD'li ünlü iktisatçı Irving Fisher yukarıda eksikliklerini vurguladığımız Laspeyres ve Paashc endekslerinin geometrik ortalamasını alarak düzenlenecek İdeal Endeksin en iyi endeks olacağını söylemiştir. İdeal Endekste Laspcyrcs ve Paashc formüllerinin çarpımlarının kare kökü alınmaktadır. Buna göre ideal endeks ıo° - IPoqi x££ULxıoo ZPoqi İlker PARASIZ IPiqi xlOO olur. Paashc formülü, tüketicilerin satın aldıkları malların bileşimini biryıldan diğerine değiştirmekle birlikte satın alımlarını hre yıl aynı fay-clayı sağlayacak şekilde ayarlayacakları varsayımına dayanır. Burada amaç İ yılındaki satın alımların değerinin, aynı salın alımların temel yılda yapılmış olması durumunda gerekli paradan ne kadar farklı olduğunu göstermektir. Paashc formülündeki eksiklik fiyat artışlarını olduğundan daha az göstermesidir. Ayrıca bu endeksin düzenlenmesi bir hayli zordur. Çünkü her yıla ait (qi) .miktarlarının saptanması güçtür. Kaldı ki tartıların değişi iri lemsi yapılan hesaplamaların uzamasına neden olmakladır. Nihayet bu yöntemle elde edilen "i" yılına ait endeks "O" yılına ait endeksle kıyas-laıiübilirsc de aradaki yıllara ait karşılaştırma-lar yapılamaz. C. Edqeworth Endeksi: Hem esas devre, hem de cari yıldaki miktar ya da değerler kat- Ii = VI las x I pay = olarak yazılabilir. Bk. Piyasa; Tüketici Davranışı. FİZİK Fizik maddenin harekelinin, etkileşimlerinin ve enerjinin farklı türleri arasındaki dönüşümlerin incelenmesiyle uğraşan bilim, soyul bir düzeyde fizik, allı büyük leori Üzerinde çalışır. Bunlar Ncwton mekaniği, kuantum mekaniği, izafiyet teorisi, elektromanyetizm, termodinamik ve istatistiksel mekaniktir. Bu teoriler deneysel veriler ve özel sislem türlerine mahsus yorumlar aracılığıyla tabiattaki olgularla temas kurarlar. Bu Özel sistem türleri şunlardır: Atom fiziği, nükleer fizik, düşük-ısı fiziği, katı-durum fiziği, plazma fiziği, astronomi vb. Bununla birlikte, 'büyük teorilerin' hiç birisi clcmcntcr parçacıklar arasındaki etkileşimleri ya da onların kozmolojideki kökenlerini açıklama yeteneğine sahip değildir ve bu konular bugünkü fiziğin ufuklarını oluştururlar. (SBA) Bk. Belirsizlik İlkesi, Enerji, İzafiyet Teorisi, Kimya; Madde; Matematik; Nükleer Eneıji MU- |
| < Önceki | Sonraki > |
|---|
